آموزش از راه دور، آموزش و یادگیری برنامه ریزی شده ای است که در آن معمولا یادگیری و آموزش در محیط های جدا از هم صورت می گیرند. به همین دلیل آموزش از راه دور، به تکنولوژی های ارتباطی و نهادی برای طراحی و برنامه ریزی آموزش نیازمند است. آموزش از راه دور، با یادگیری از راه دور(به انگلیسی: Distance Learning) تفاوت دارد. یادگیری از راه دور فقط بر روی نیاز های دانش آموز(شاگرد) برای رابطه با آموزگار تمرکز می کند، در حالی که آموزش از راه دور باید شامل دو طرف ارتباط، یعنی آموزگار و شاگرد باشد. آموزش از راه دور متفاوت از آموزش الکترونیکی(به انگلیسی: Online Learning, e-Learning) است. در واقع آموزش الکترونیکی از زیرشاخه های آموزش از راه دور است که در آن ارتباط آموزگار و شاگرد به تکنولوژی اینترنت محدود می شود. در آموزش از راه دور، ارتباط آموزگار و شاگرد می تواند از طریق نامه نگاری، رادیو، تلویزیون، تلفن، ویدئو کنفرانس و یا اینترنت و شبکه های اجتماعی باشد.

آموزش از راه دور از قرن بیست رایج بود و قبل از جهانی شدن تلویزیون و رادیو کارایی چندانی نداشت اما با اضافه شدن شبکه جهانی اینترنت انقلاب شگرفی در آموزش از راه دور به وجود آمده است. امروزه دانشگاه هایی مانند آکسفورد، هاروارد و استنفورد نیز مجبور شده‌ اند برای عقب نیفتادن از دانشگاه های نوین دوره‌ های آنلاین با اعطای مدرک معتبر حتی در رشته‌ های فنی برگزار کنند. امروزه روزنامه‌ ها و مجلات معتبر نیز در رقابت با روزنامه‌ های آنلاین مجبور به توقف چاپ کاغذی خود شده‌ اند. همچنین دائرةالمعارف ها، دیکشنری‌ های و ویکی‌ پدیا های کاغذی مانند بریتانیکا در مقایسه با ویکی‌ پدیای آنلاین در حال افول بوده و ناچار است چاپ کاغذی خود را متوقف کند.

آموزش(یادگیری) الکترونیکی یا آموزش و پرورش اینترنتی(برخط) (به انگلیسی: electronic-learning) رشته‌ای است که از زمان پیدایش اینترنت و گسترش این پدیده ی فناوری و استفاده از قابلیت‌ های آن ایجاد گردیده است و در حقیقت تکامل یافته ی شیوه آموزش از راه دور و برطرف کننده ی نیاز انسان‌ های کاوشگر و خواهان یادگیری است خصوصاً این که زمان و مکان در این شیوه ی آموزش اختیاری است. آموزش الکترونیک امروزه توجه بسیاری از دست اندرکاران آموزش را به خود جلب نموده و از مباحث و مصارف بسیار اساسی در اینترنت است. کوته‌ نوشته‌ هایی مثل (CBT(Computer-Based Training) , IBT (Internet-Based Training یا (WBT (Web-Based Training به عنوان مترادف آموزش الکترونیک به کار برده می‌ شوند.

دانشگاه آنلاین در واقع شکل پیشرفته آموزش از راه دور(به انگلیسی: Distance education) و روش نوینی است که امروزه روشی پرطرفدار برای آموزش افراد مختلف جامعه به کمک تکنولوژی و اینترنت است. در این روش افراد به صورت انفرادی و غیرحضوری در دوره‌ های مختلف شرکت می‌ کنند و فاصله مکانی و زمانی در فرایند آموزشی آن ها تاثیری ندارد. دانشگاه آنلاین آموزش و فراگیری بصورت آکادمیک و علمی و منطبق با اصول تعلیم و تعلم دانشگاه های سنتی است اما در این روش دانشجویان می‌ توانند با حداقل حضور و یا بدون هیچ گونه حضور فیزیکی در کلاس، با تکنولوژی های نوین و اینترنت در دانشگاه ثبت نام نموده، دروس مورد نظر خود را از میان دروس ارائه شده انتخاب نمایند، از جلسات دروس استفاده نمایند، امتحان داده و با استاد و همکلاسی هایشان ارتباط نوشتاری، صوتی و تصویری برقرار کنند. دانشگاه ابزارهایی را در اختیار مدیران و استادان قرار می‌ دهد که بتوانند وظایف خود را از طریق اینترنت و بصورت آنلاین انجام دهند.

مزایای دانشگاه‌ های آنلاین

امروزه دانشجو می‌ تواند به اعماق اقیانوس ها سفر کند و پژوهش انجام دهد. به دور افتاده ترین مناطق دنیا برود و به داخل موزه‌ های مشهوری مانند موزه بریتیش و یا لوور برود و یا به مهم ترین کتابخانه ها وارد شود و کتاب و یا مجله‌ های علمی مورد نظر خود را انتخاب کند و تحقیقات انجام دهد بدون این که از پشت مانیتور کامپیوتر خود دور شود. همه این گشت و گذار ها فقط در فضای مکانی میز کار و در مانیتور کامپیوتر انجام می‌ شود. مدارس و مراکز آموزشی و دانشگاه های آنلاین در مقایسه با دانشگاه‌ های سنتی مزایای بسیار زیادی دارند. نیم میلیون کلاس آنلاین و هزاران رشته تحصیلی وجود دارد. دانشگاه کالیفرنیا، استنفورد، فینکس و ام آی تی مدارک معتبر می‌ دهند.

  • صرف جویی در وقت
  • صرف جویی در هزینه
  • آرامش بیشتر
  • تحقیقات عمیق ترو بهره گیری افزون تر
  • فراگیر بودن
  • عدم محدویت‌ های جسمی و سنی

دانشگاه های آنلاین، آموزش عالی را به سرعت متحول کرده‌ اند. ورود به دانشگاه های معتبری مانند هاروارد، آکسفورد، استنفورد و... برای هر کسی مقدور نبود. اما اینک به همت دستاورد های تکنولوژی امکان درس خواندن در این دانشگاه ها برای همه میسر می‌ شود. پیشرفت جهشی در اینترنت و وب سایت ها باعث ساده تر شدن و افزایش موسسات آموزش مجازی یا معنوی شده است. درسال ۱۹۹۶ دانشگاه جونز اولین دانشگاه آنلاین را راه اندازی کرد.

در حالت عادی یک دوره تحصیلی چهار ساله در استنفورد ۱۶۰ هزار دلار برای یک دانشجو هزینه دارد اما این دوره‌ های تازه رایگان است. در آکسفورد هزینه ی یک دوره دکترا که اساسا پژوهشی است بیش تر از ۵۰۰٬۰۰۰ پوند است و حدود ۵ سال دانشجو باید در محل حضور می‌ داشت که هزینه‌ ها و اتلاف وقت زیادی را باعث می‌ شد. امروزه دانشگاه‌ های سنتی تاکید بر حضور فیزیکی دانشجو در فضا های دانشگاه را رها نموده و در عوض دانشجویان را تشویق می‌ کنند که حضور در فضا های مجازی دانشگاه داشته باشند. دانشجو با در اختیار گرفتن کد و رمز ورود به موسسات مجازی دانشگاه‌ ها مانند کتابخانه، آزمایشگاه، اتاق‌ های تدریس مجازی و... حضور جسمانی خود در دانشگاه را به حضور روحی و مجازی تبدیل می‌ کند. دانشگاه آنلاین یودسیتی جزو اولین دانشگاه هایی است که در رشته‌ های فنی و مهندسی و پزشکی نیز آنلاین دانشجو می پزیرد. در این دانشگاه آنلاین که یودَسیتی کلیک Udacity نامیده می‌ شود بیش از ۱۰۰ هزار دانشجوی علوم کامپیوتر تحصیل می‌ کنند.

هدف دانشگاه‌ های آنلاین این است که امکانات تحصیل در سطوح بالا را برای همه فراهم کنند. به طوری که هر کسی از هر جای دنیا بتواند در دانشگاه خوبی تحصیل کند. امکانات دانشگاهی خوب فقط نباید در دسترس عده خاصی باشد. هر واحد درسی عبارت است از تماشای یک سری دوره آنلاین و فراگیری آن و گذراندن چند امتحان و تکالیفی که باید انجام و فرستاده شود. کلاس‌ های درس به شکل معمولش برای بسیاری از دانش‌ آموزان مناسب نیست. سرعت تدریس برای آن ها گاهی زیاد و گاهی هم کم است. آن هایی که سرعت یادگیری شان پایین‌ تر است، با آن که کار بیشتری رویشان می‌ شود، نمره پایینی می‌ گیرند و به مرور زمان انگیزه خود را از دست می‌ دهند. دوره‌ های آنلاین سعی دارد کاری کند که هر فرد با سرعت خود پیش برود. افرادی که پشتکار و علاقه کافی دارند که تا انتهای کار و گرفتن مدرک به پیش روند، به احتمال زیاد شغل خوبی در انتظارشان است. با توجه به این که خرج برگزاری کلاس‌ های آنلاین در مقایسه با کلاس‌ های معمولی خیلی پایین‌ تر است، با همان مبلغ کم که گرفته می شود، می‌توان همه هزینه‌ ها را تامین کرد. عمده تجهیزات آموزشی شامل یک تبلت با یک دوربین و میکروفون است. بعد از ضبط تصاویر را به هم می‌ چسبانند و روی وب قرار می‌ دهند.

بسیاری از پژوهشگران معتقدند این روش آموزش بسیار مؤثر و کاراتر است. تاثیرگذار بودن آموزش آنلاین روی دانشجویان غیر قابل انکار است. دانشجویان از گروه‌ های سنی مختلف و از کشور های گوناگون از بنگلادش و چین تا آفریقای جنوبی هستند. دامنه بزرگی از کارکنان بیمارستان تا مادرانی که به تنهایی فرزندانشان را سرپرستی می‌ کنند و از پس هزینه‌ های دانشگاه برنمی‌ آیند را شامل می‌ شود. با توجه به استقبال جهانی از دانشگاه آنلاین، تعداد دوره‌ های آموزشی فشرده آنلاین روز به روز در حال افزایش است. یکی دیگر از این دوره‌ ها یودمی نام دارد که هدفش دموکراتیزه کردن آموزش است. یک نوع بازار رقابتی آموزش که هر کسی می‌ تواند دوره‌ های آموزشی خودش را با هزینه‌ ای که در نظر دارد روی سایت بگذارد. دانشگاه فینیکس هم نمونه دیگری است که در ازای هزینه‌ ای مشخص دوره‌ های آموزشی ارایه و در انتهای دوره مدرک معتبری به دانشجو می‌ دهد. دانشگاه‌ ام‌ آی‌ تی هم اخیرا اولین دوره آنلاین رایگانش را روی  ام‌ آی‌ تی اکس کلیک MITx گذاشته است که به زودی به تعداد این دوره‌ ها افزوده خواهد شد. علاوه بر همه این ها حدود نیم میلیون کلاس آنلاین در هزاران رشته تحصیلی در بخش آی‌ تیونز یو iTunesU برای کاربران اپل روی آی‌ تیونز موجود است. اساتید عزم خود را جزم کرده‌ اند که آموزش عالی را متحول کنند. آن ها کاری را آغاز کرده‌ اند که علی‌ رغم نوپا بودن، رقیبی قدر برای روش‌ های آموزش سنتی است.

دانشگاه های آنلاین در ایران

در  ایران پذیرش دانشجوی دانشگاه مجازی از طریق آزمون سراسری انجام می‌ گیرد و دانشگاه‌ های صنعتی شریف، صنعتی امیر کبیر، علم و صنعت، صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، تهران(مرکز آموزش‌ های الکترونیکی دانشگاه تهران)، شیراز، اصفهان و چند موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی به ارائه ی دروس مجازی پرداخته‌ اند.

در حالی که خود دانشگاه‌ های معتبر و ممتاز غربی امروزه ضرورتی برای اقامت و حضور دانشجو بصورت مستمر در دانشگاه نمی‌ بینند اما هنوز در ایران بطور مثال برای دوره دکترا در دانشگاه خارجی لازم است که دانشجو مدرک لازم را برای اقامت سه سال در آن کشور ارایه کند. چنین شرطی برای ارزش گذاری امروزه در هیج کشور دیگری وجود ندارد. این در حالی است که امروزه دوره دکترا به ویژه در علوم انسانی در دانشگاه‌ های معتبر جهان صرفا پژوهشی است و مدت حضور و اقامت دانشجو بستگی به ارزیابی استاد دارد در صورتی که واحد هایی پیش نیاز باشد و یا دانشجو در زمینه زبان مورد نیاز توانایی لازم نداشته باشد ناچار است که در کلاس های حضوری شرکت کند و یا مدرکی دال بر ارتقای توانایی زبان ارایه کند و مورد ارزیابی و تایید مجدد استاد قرار گیرد. در صورت توانایی بالای دانشجو کافی است فقط هر سال یکبار با حضور در دانشگاه فرم‌ های ارزیابی و پیشرفت کار خود را پر و به تایید استاد و یا اساتید برساند. یعنی حضور دانشجو بر اساس ارزیابی استاد می‌ تواند فقط به حضور برای تجدید ثبت نام سالانه و ارزیابی پیشرفت کار تقلیل یابد.

هدیه ویژه: سایت ایدیکس (edX) یک آموزشگاه بزرگ مجازی و آنلاین است که توسط دو دانشگاه بزرگ و مطرح جهانی «هاروارد» و «ام آی تی» برای گسترش دانش بشری در کل جهان در سال ۲۰۱۲ پایه گذاری گردید. این سایت این شعار را سرلوحه کار خود قرار داده است: « آینده تحصیلات آنلاین؛ برای همه، همه‌جا و در همه وقت». 

سایت دارای درس هایی از بهترین اساتید بهترین دانشگاه‌ های جهان است. این درس‌ ها در زمینه‌ های تکنولوژی، برق، هنر، موسیقی، شیمی، زیست‌شناسی، ادبیات و غیره هستند. هر درس معمولا دارای ویدئو های جلسه درس به همراه زیرنویس و ابزار های آنلاین دیگر شامل آزمایشگاه مجازی، پرسش پاسخ با همکلاسی‌ ها و اساتید دوره هستند. امتحانات هم به صورت آنلاین گرفته می‌ شود و با تمام کردن هر درس مدرک تایید شده به دانش پذیر آن دوره تعلق می‌ گیرد.